Henryk Sienkiewicz

"Rodzina Połanieckich"

ROZDZIAŁ LVIII

W cztery dni później, w dzień Wniebowzięcia Najśw. Panny, który był zarazem dniem imienin pani Połanieckiej, Bigielowie i Świrski przyjechali do Buczynka. Maryni nie zastali w domu, była bowiem wraz z panią Emilią na nieszporach w jamieńskim kościele. Pani Bigielowa dowiedziawszy się o tym udała się z całą gromadką Bigieląt za nimi. Mężczyźni pozostawszy sami rozmawiali o wypadku, o którym od kilku dni rozmawiało całe miasto, to jest o usiłowanym samobójstwie Zawiłowskiego.
-Byłem u niego dziś trzeci raz - rzekł Bigiel - ale służba panny Heleny Zawiłowskiej ma rozkaz niedopuszczania nikogo, prócz lekarzy.
-I mnie - rzekł Połaniecki. - Dziś pierwszy raz nie mogłem go odwiedzić, ale poprzednich dni spędzałem co dzień u niego po kilka godzin. Żonie mówię, że przesiaduję w biurze dla interesów.
-Powiedz mi, jak to się stało? - spytał Bigiel, który chciał wiedzieć wszystkie szczegóły, by je potem dokładnie po swojemu rozważyć.
-Stało się tak - odrzekł Połaniecki - że Ignaś powiedział mi, iż idzie do zakładu obłąkanych do ojca. Byłem z tego rad, bom sądził, że go to oderwie od rozmyślań. Odprowadziłem go jednak aż do bramy i obiecał mi, że nazajutrz do mnie przyjdzie. Tymczasem pokazało się, że chciał się mnie pozbyć, by sobie spokojnie w łeb strzelić.
-Więc ty nie pierwszy go znalazłeś?
-Nie. Nie przypuszczałem nic podobnego i byłbym go czekał do jutra. Na szczęście panna Helena przyjechała na samą wieść o zerwaniu małżeństwa...
-Ja jej dałem o tym znać - przerwał Świrski - i tak to wzięła do serca, że ażem się zdumiał - jakby przeczuwała, co się stanie!
-To dziwna istota - rzekł Połaniecki. - Nie mogłem się wywiedzieć, jak to było, dość że ona pierwsza go znalazła, ona pierwsza dała mu ratunek, ona pierwsza wezwała czeredę doktorów - i wreszcie kazała go przenieść do siebie.
-Ale lekarze utrzymują, że będzie żył?
-Właściwie nic dotychczas nie wiedzą. On musiał przy strzale pochylić broń, tak że kula przebiwszy czoło poszła ku górze i zatrzymała się pod czaszką. Znaleźli i wyjęli ją dość łatwo, ale czy będzie żył - a jeśli będzie, to czy umysł jego ocaleje - nie wiadomo. Jeden z lekarzy obawia się zaburzeń w mowie, ale teraz chodzi jeszcze o życie.
Wypadek, jakkolwiek ogólnie już znany i opisywany dotychczas codziennie przez gazety, czynił zawsze wrażenie tak wielkie, iż czas jakiś trwało milczenie. Świrski, który przy swoich muskułach atlety miał kobiecą wrażliwość, przybladł nieco i wybuchnął:
-Przez takie - kabotenki!
Lecz siedzący obok profesor Waskowski rzekł z cicha:
-Zostaw je pan bożemu miłosierdziu.
-Proszę cię - rzekł Bigiel zwracając się do Połanieckiego - a ty nie podejrzewałeś?
-Ani mi do głowy nie przyszło, żeby miał sobie w łeb strzelić. Oczywiście, wiedziałem, że się z sobą łamie. Przez chwilę, gdyśmy jechali, poczęła mu się broda trząść, jakby chciał wybuchnąć płaczem, ale to harda dusza. Pohamował się zaraz i pozornie uspokoił. Głównie zwiódł mnie obietnicą, że nazajutrz przyjdzie.
Po chwili zaś mówił dalej:
-Wiecie, co mi się zdaje? Oto, że taką ostatnią kroplą, która przelała naczynie, był list Broniczowej. Ignaś dał mi go do czytania: napisała mu, że to wola boska, a wina po jego stronie, że był egoistą, one zaś idą za głosem sumienia i prawości, że mu przebaczają i proszą Boga, żeby mu także przebaczył, słowem: niesłychane rzeczy! Widziałem, że to zrobiło na nim rozpaczliwe wrażenie - i wyobrażam sobie, co się musiało dziać z człowiekiem, tak skrzywdzonym i tak egzaltowanym gdy w dodatku zobaczył, że to jemu przypisują krzywdę, gdy zrozumiał, że wszystko można sponiewierać, odwrócić, że można podeptać rozum, prawdę, najprostsze zasady słuszności - i zasłonić się Panem Bogiem. Mnie to przecie nie tyczyło, a gdym obaczył ten cynizm, czy też ten brak moralnego zmysłu, dalibóg, zadawałem sobie pytanie: czy ja zwariowałem, czy też na świecie prawda i uczciwość są tylko złudzeniem?
Tu Połaniecki począł targać gorączkowo brodę, tak wzburzało go samo wspomnienie listu pani Broniczowej, Świrski zaś rzekł:
-Rozumiem, że gdy nawet jest się człowiekiem wierzącym, w takich chwilach można plunąć na życie.
Lecz Waskowski począł trzeć ręką czoło i następnie ozwał się jakby sam do siebie:
-Tak. Widziałem i takich... Bo są ludzie, którzy wierzą nie z miłości, ale jakby tylko dlatego, że ateizm zbankrutował... jakby z rozpaczy. Kto sobie wyobraża, że tam gdzieś, za zjawiskami, jest nie Ojciec miłosierny, który kładzie rękę na każdej nieszczęsnej głowie, ale jakiś On, niedostępny, niezbadany i obojętny - wtedy wszystko jedno, czy się powiedziało: absolut, nirwana - wtedy On jest tylko pojęciem, nie miłością - i nie można go kochać, a gdy przyjdzie nieszczęście, to się pluje na życie.
-To dobrze - odpowiedział opryskliwie Świrski - ale tymczasem Zawiłowski leży z rozbitą czaszką, a one pojechały sobie gdzieś nad morze i dobrze im.
-Skąd pan wie, że im dobrze? - spytał Waskowski.
-Pal je licho!
-A ja panu mówię, że to są nieszczęśliwe kobiety. Nie wolno bezkarnie deptać prawdy. One będą wmawiały jedna w drugą różne rzeczy, ale jednej wmówić nie potrafią, to jest szacunku dla siebie; poczną sobą po cichu pogardzać - i w końcu nawet to przywiązanie, jakie do siebie mają, zmieni się w skrytą niechęć. To musi nastąpić.
-Pal je licho - powtórzył Świrski.
-Miłosierdzie boże jest dla złych, nie dla dobrych - zakończył Waskowski.
Tymczasem Bigiel rozmawiał z Połanieckim podziwiając dobroć i odwagę panny Heleny Zawiłowskiej.
-Bo to z tego będą ludzkie gadania bajeczne - rzekł.
-Ona o to nie dba - odpowiedział Połaniecki. - Ze światem się nie liczy, bo nic od niego nie chce. To także harda dusza. Zawiłowskiemu okazywała zawsze wyjątkowe przywiązanie, a jego postępek musiał ją okropnie wstrząsnąć. Wiecie?... Historia Płoszowskiego?...
-Znałem go osobiście - rzekł Świrski. - Ojciec jego pierwszy przepowiedział mi w Rzymie, że wypłynę... O pannie Helenie mówiono bogdaj, że była narzeczoną Płoszowskiego.
-Nigdy nią nie była, ale podobno w skrytości serca kochała go ogromnie. Takie już miał szczęście... To pewna, że od jego śmierci zupełnie stała się inną. Dla kobiety tak wierzącej jego samobójstwo istotnie musiało być strasznym ciosem, bo co to jest - nie móc się nawet modlić za człowieka, którego się kochało!... A teraz znów Zawiłowski!... Jeśli kto, to ona zrobi wszystko, żeby go uratować. Wczoraj, jak tam byłem, wyszła do mnie ledwie żywa - blada, zmęczona, niewyspana. A tam przecie jest komu go pilnować. Panna Ratkowska mówiła mi o niej, że od czterech dni spała może godzinę.
-Panna Ratkowska? - spytał żywo Świrski.
-Tak! Zapomniałem powiedzieć: dowiedziała się z gazet o wypadku i tego samego dnia przeniosła się do panny Heleny, żeby czuwać nad Zawiłowskim. Biedactwo, także podobniejsze do cienia niż do człowieka.
-Panna Ratkowska!... - powtórzył Świrski.
I począł mechanicznie szukać ręką w kieszeni od surduta pugilaresu, w którym nosił jej bilet.
Przypomniał sobie teraz jej słowa: "Wybrałam inaczej - i jeżeli nigdy nie będę szczęśliwa, nie chcę przynajmniej wyrzucać sobie później, że byłam nieszczera." Teraz dopiero zrozumiał i znaczenie, i rzeczywistą tragedię tych słów. Oto wbrew wszelkim światowym względom, nie dbając na języki ludzkie ta młoda dziewczyna poszła teraz pilnować tego samobójcy. Cóż to mogło znaczyć? Rzecz była jasna jak słońce. Wprawdzie Kopowski wyjechał z inną, ale ona mówiła zawsze otwarcie, co myśli o Kopowskim, a gdyby Zawiłowski był jej obojętny, nie szłaby przecie teraz czuwać u jego łóżka.
-Zdaje się, że ja jestem osieł! - mruknął Świrski.
Lecz nie był to jedyny wniosek, do którego po dojrzalszej rozwadze doszedł. Nagle objęła go tęsknota za panną Ratkowską, żal, że się to nie stało, co się mogło stać, i wielka, bezgraniczna litość nad nią: "Spudłowałeś znów, stary dziku - mówił sobie dalej - i dobrze ci tak! Ale dobry człowiek byłby czuł litość, a ty począłeś zgrzytać; posądzałeś ją o miłość dla durnia, o udawanie aspiracji, o płaską naturę; obgadywałeś ją przed panią Połaniecką i przed nim; krzywdziłeś słodkie i nieszczęsne stworzenie, nie dlatego, by cię jej odmowa zbyt bolała, ale przez miłość własną. Dobrze ci tak! dobrze! jesteś osieł, jesteś jej niewart i będziesz się kołatał sam do śmierci, jak mandryl za kratą w menażerii."
Była w tych zarzutach część prawdy. Świrski nie kochał się na dobre w pannie Ratkowskiej, ale jej odmowa ubodła go głębiej, niż sam przyznawał - i nie umiejąc zapanować nad swą goryczą, wdawał się w ogólne wywody o kobietach, cytując pannę Ratkowską jako przykład - z ujmą dla niej.
Teraz zaś poznał cała czczość podobnych wywodów. - "Te głupie syntezy gubiły mnie zawsze - myślał. - Kobiety są to indywidua jak wszyscy ludzie - i pojęcie ogólne: «kobieta» nic nie objaśnia. Jest taka panna Castelli, jest taka pani Osnowska, w której przypuszczam rozmaite szelmostwa nie mając zresztą na to dowodów; ale z drugiej strony, jest pani Połaniecka, pani Bigielowa, jest siostra Aniela i panna Helena, i panna Stefcia. Biedne dziecko - i dobrze mi tak! Ona się tam po cichu martwiła, a jam zgrzytał. Jeżeli taka dziewczyna nie jest dziesięć razy więcej warta ode mnie, to to słońce nie jest warte mojej fajki. Miała świętą rację dawszy odkosza takiemu bawołowi. Pojadę sobie na Wschód i basta! Takiego światła jak w Egipcie nie ma na świecie!... I co to jest uczciwa kobieta! Przecie ona zrobiła mi dobrze nawet swoją odmową, bom się przez nią przekonał, że moje teorie o kobietach można psu o grzbiet potłuc. Ale żeby panna Zawiłowska postawiła cały pułk dragonów przed drzwiami, to muszę tamtą biedaczkę zobaczyć i powiedzieć jej, co o niej myślę."
Jakoż nazajutrz udał się do domu panny Heleny. Nie chciano go wpuścić, ale nastawał tak, że wreszcie został przyjęty. Panna Helena sądząc, że powoduje nim wyłącznie przyjaźń i troskliwość, wprowadziła go nawet do pokoju, w którym leżał ranny. Tam, w mroku zapuszczonych rolet, ujrzał Zawiłowskiego, od którego bił z dala zapach jodoformu, z obwiązaną głową i z wystającą szczęką, a przy nim te dwie kobiety wymęczone, z gorączką od bezsenności w twarzach, i rzeczywiście do dwóch cieniów podobne. Zawiłowski leżał z otwartymi ustami, zmieniony, nic do siebie niepodobny, jakby bez porównania starszy, z opuchliną na powiekach, wychylających się spod bandażu. Świrski polubił go był bardzo - i przy swej wrażliwości miał dla niego nie mniej współczucia od Połanieckiego lub Osnowskiego - jednakowoż uderzyła go teraz jego szpetność. "Ten się dopiero urządził" - pomyślał, po czym zwróciwszy się do panny Heleny spytał półgłosem:
-Nie odzyskał przytomności?
-Nie - odpowiedziała szeptem.
-Cóż doktor mówi?
Panna Helena poruszyła swymi wychudłymi dłońmi na znak, że wszystko jeszcze niepewne, po czym szepnęła znowu:
-Dziś piąty dzień...
-I gorączka mniejsza - dodała panna Ratkowska.
Świrski chciał ofiarować swoje usługi do pilnowania chorego, ale panna Zawiłowska wskazała mu oczyma młodego lekarza, którego zrazu nie mógł w mroku dostrzec, a który siedząc w fotelu obok stołu z miednicą i stosami jodoformowej waty, drzemał ze zmęczenia czekając, póki drugi go nie zmieni.
-Mamy dwóch - szeptała panna Ratkowska - a oprócz nich, ludzi z domu zdrowia, którzy umieją obchodzić się z chorymi.
-Panie ogromnie się jednak męczą.
-Tu chodzi o chorego!... - odpowiedziała spoglądając w stronę łóżka.
Świrski poszedł za jej wzrokiem. Oczy jego przyzwyczaiły się już lepiej do mroku i dojrzał tam wyraźnie twarz Zawiłowskiego, nieruchomą, z wargami prawie czarnymi. Długie jego ciało było również nieruchome, tylko palce wychudłej ręki, leżącej na kołdrze, poruszały się jednostajnym ruchem, jakby ją drapiąc.
"Wywiozą go za parę dni, jak Bóg na niebie!" - pomyślał wspominając swego kolegę, owego "Słowianina", z którym droczył się swego czasu Bukacki, a który strzeliwszy sobie w głowę zmarł dopiero po dwóch tygodniach męki.
Chcąc jednak dodać otuchy kobietom rzekł wbrew temu, czego był pewien:
-Tego rodzaju rany albo zaraz są śmiertelne, albo się leczą.
Panna Helena nie odpowiadała nic, tylko twarz ściągnęła się jej kurczowo i usta pobladły. Widocznie w jej duszy taiła się straszna myśl, że on także może umrzeć, a nie chciała jej dopuścić. Miała dość jednego tamtego samobójstwa - i zarazem chodziło jej o coś więcej niż o uratowanie Zawiłowskiemu życia.
Świrski począł się żegnać. Wchodził tu z przygotowaną przemową do panny Ratkowskiej, której postanowił się przyznać, że ją niesłusznie posądzał, wyrazić całą cześć, jaką dla niej żywił, i prosić o przyjaźń, ale wobec rzeczywistej tragedii tych dwóch kobiet, wobec tej grozy śmierci i tego półtrupa uznał natychmiast, że wszystko, co miał zamiar powiedzieć, było liche, małe i że tu na takie marne osobiste rzeczy nie pora.
Przycisnął tylko do ust w milczeniu rękę panny Heleny, a następnie panny Ratkowskiej, i wyszedłszy z tego pokoju, przesyconego nieszczęściem i jodoformem, odetchnął głęboko.
W jego malarskiej wyobraźni przedstawił się teraz wyraźnie Zawiłowski, zmieniony, o dziesięć lat starszy, z obwiązaną głową i czarnymi wargami.
I pomimo całego współczucia, jakie dla niego miał, chwyciło go nagle oburzenie.
-Przedziurawił sobie czaszkę - mruknął - przedziurawił talent - i ani dba! A tamte, niebogi, dusze z siebie wywłóczą i trzęsą się jak liście.
Po czym ogarnęło go jakby uczucie zazdrości, jakby żal nad samym sobą, i jął monologować:
-Cóż, stary! A gdyby ty na przykład zapakował sobie w swój talent kawałek ołowiu, nikt by przy tobie nie chodził tak na palcach!
Dalsze rozmyślania przerwał pan Pławicki, który spotkawszy go na skręcie ulicy zatrzymał i począł rozmawiać.
-Ja dopiero z Karlsbadu - rzekł. - Panie! ile przystojnych kobietek! Dziś jadę do Buczynka... Widziałem już Połanieckiego i wiem, że córka zdrowa; ale on się jakoś ściągnął.
-Bo miał zmartwienie. Słyszał pan o Zawiłowskim?
-Słyszałem! słyszałem! A cóż, panie? co pan na to?
-Nieszczęście!
-Nieszczęście, ale i to, że dziś nie ma zasad. Wszystko to te nowe wymysły, te wasze ateizmy, hipnotyzmy, socjalizmy. Młodzież nie ma zasad - ot, co!...

[powrót] [rozdz.LIX]