Henryk Sienkiewicz

"Na marne"

ROZDZIAŁ VII

Szwarc wedle przyrzeczenia danego Gustawowi był u Heleny i za drugą już u nie bytnością wyszedł rozkochany. Wracał późną nocą; na niebie skrzyły się gwiazdy; była pogoda; od Dniepru dolatywał chłodny, ale rzeźwy powiew wody. Lekkie opary mgły wiły się długim pasmem na wschodzie. Muzyka była w powietrzu i muzyka w piersi Szwarca. Kochał! Zdawało mu się, iż noc jasna obchodzi jego zaślubiny ze szczęściem. Pełne szczęście jest razem wspomnieniem i nadzieją. Szwarc czuł jeszcze w dłoniach drobne ręce Heleny - tę chwilę wspominał, myślał o jutrzejszych pieszczotach - tej chwili spodziewał się. Dziwna rzecz! Ona go pożegnała słowem: "Pamiętaj!", a któż by mógł zapomnieć o szczęściu, zwłaszcza kiedy się do niego przyszłość uśmiecha.
Kochał! Uciśnięty siłą i urokiem nocy, drżeniem gwiazd i majestatem ciemnych przestrzeni, rzucił wzrok pełny ognia w najdalsze krańce niebieskich samotni i drżącymi ustami wyszeptał:
-Jeśliś jest, to jesteś wielki i dobry!
Mimo warunku postawionego przed tym wykrzyknikiem jak na Szwarca było to bardzo wiele. Przyznawał wielkość i dobroć. Mówił: "jeśliś jest", słowa te o kimś byłyby warunkiem, do kogoś - znaczyły potwierdzenie istnienia.
Szwarc mówił: "Jesteś".
Mimo całego jego realizmu nie dziwmy się tak bardzo tym słowom. Usta, które je wymawiały, świeżo piły z czary uniesienia.
Gdy Szwarc wrócił do domu, Augustynowicz spał w najlepsze; chrapanie jego słychać było już na schodach. Wyciągał piosenkę snu to krótko, to długo, to ciszej, to głośniej, to sapiąc, to dmuchając, to gwiżdżąc.
Szwarc zbudził go.
Postanowił koniecznie go uściskać.
Augustynowicz wytrzeszczył nań zdziwione oczy i w pierwszej chwili zawołał:
-Idźże do...
Szwarc roześmiał się wesoło.
-Dobranoc! - rzekł mu Augustynowicz - powiem ci jutro, skąd wracasz, dziś spać mi się chce, dobranoc.
Nazajutrz była niedziela. Rankiem Szwarc nalewał herbatę, Augustynowicz leżał jeszcze na łóżku i patrząc w sufit palił fajkę. Obaj myśleli o dniu wczorajszym.
Wreszcie Augustynowicz odezwał się pierwszy:
-Wiesz, Szwarc, co mi przyszło do głowy?
-Nie wiem.
-To ci powiem: że nie warto życia wiązać z pierwszą lepszą kobietą, jak Jowiszowi dobrze życzę, nie warto! Są jednak rzeczy lepsze na świecie.
-Skądże ci te myśli?
-Prosto z fajki. Człowiek tak się zwiąże, tak się zrośnie z jedną myślą, a potem przyjdzie lada przeszkoda i ot, z tych pałaców tyle się zostanie, co z tego dymu, który puszczam w tej chwili.
Ogromny kłąb dymu podniósł się w górę z ust Augustynowicza i uderzywszy o pułap rozproszył się na wszystkie strony.
Rozmowa urwała się na chwilę.
-Szwarc, czyś ty się już kochał przed poznaniem Gustawa i Potkańskiej?
-Czym się k-o-o-chał? - ciągnął Szwarc, przypatrując się pod światło szklance. -Co?... a, czym się kochał?... Tak, zawracałem sobie czasem głowę, nie wytrącało mnie to jednak ze zwykłych warunków życia, nie odwodziło od porządku dziennego. Powiem otwarcie, nie kochałem się.
Augustynowicz podniósł cybuch z fajką w górę i uroczyście zadeklamował:

Kobieto! puchu marny! ty wietrzna istoto!
Szwarc się uśmiechnął:
-Alboż co?
-Nic, to moje wspomnienia. E, ze mną bywało inaczej, szalałem parę razy jak wariat. Raz nawet, mimo biedy, próbowałem być porządnym człowiekiem, trudno było, ale próbowałem.
-A skończyło się?
-Prozaicznie. Dawałem lekcje u jednego właściciela domu. Było tam dwoje dzieci: małoletni syn i dorosła córka; syna uczyłem, a córkę kochałem. Otóż pewnego wieczoru łzy mi stanęły w oczach i powiedziałem jej to, ona zmieszała się trochę, a potem się roześmiała. Nie uwierzysz, Szwarc, co to był za brzydki śmiech! bo widziała, ile to mnie kosztuje, a sama mnie ciągnęła poprzednio. Na koniec poszła do mamy na skargę.
-A mama?
-Mama powiedziała mi: po pierwsze, żem szubrawiec, na co jej się ukłoniłem; po drugie, żebym sobie poszedł; a po trzecie, cisnęła mi na ziemię pięć rubli, które podniosłem, bo mi się należały, i upiłem się za nie tego dnia wieczorem i na drugi dzień rano.
-A potem?
-Potem drugiego dnia wieczór i na trzeci dzień rano.
-I tak już ciągle?
-Nie. Czwartego dnia wypłakałem się ogromnie, a jeszcze potem, dym się już trochę uleczył - to jest z miłości, nie z pijaństwa - próbowałem się zakochać w pierwszej lepszej, ale już nie mogłem, daję ci na to słowo uczciwości, mój panie!
-I nie masz już nadziei na przyszłość?
Augustynowicz zamyślił się trochę i odpowiedział:
-Nie. Nie szanuję już kobiet. Ile dawniej wierzyłem w nie, ilem je czcił i kochał, jako największą nagrodę pracy i mozołów, tyle dziś... lubię je... rozumiesz? To wyłącza miłość.
-Ale i szczęście.
-Ani słowa: przeto dziś gwiżdżę, kiedy mi się chce płakać, i dlatego zazdroszczę ci.
Szwarc spojrzał bystro na Augustynowicza.
-Czego?
-Twego stosunku z Heleną. Nie marszcz się i nie dziw, że ja te rzeczy znam tak dobrze... Ho, ho! mamy my trochę doświadczenia! Zresztą, powiem ci, ja sam chciałem się zakochać w Potkańskiej... Ja wolę takie kobiety niż inne... Choć z drugiej strony... E, kiedy nie wiem, czy się nie będziesz gniewał?
-Mów.
-Bałem się zakochać w Potkańskiej. Ani słowa: nieszczęśliwa kobieta, ale na brodę proroka, cóż mnie to obchodzi? Wiem tylko, że testamentem przechodzi z rąk o rąk, że kto tylko zbliży się do niej, zaraz otrzymuje wiekuistą szczęśliwość... brr! na honor, nie chciałbym być testatorem takiego stypendium, choćby dla przyjaciela.
Szwarc postawił na stole szklankę nie dopitej herbaty i zwróciwszy się do Augustynowicza, rzekł zimno:
-Tak, ale ponieważ ja jestem egzekutorem testamentu, bądź łaskaw mówić o zapisie z większym szacunkiem.
-Dobrze, powiem ci zupełnie serio już nie o tym, kim lub czym jest Potkańska, ale co ty powinieneś zrobić. Mówię bez interesu, nawet na szkodę własną. Rzecz jest taka - Augustynowicz usiadł na łóżku. -Znam ciebie, znam ją, ona ci sama rzuca się w ramiona. Inicjatywa ze strony kobiety... Ho! to się na nic nie zdało! Miłość to trzeba zdobyć. Za miesiąc znudzisz się, zmęczysz i ciśniesz ją do diabła... Szwarc! ja ci dobrze życzę, żeń ty się z Heleną, póki czas...
Szwarc zmarszczył brwi więcej niż poprzednio i odrzekł krótko:
-Zrobię, jak uznam za stosowne.
A rzeczywiście, to małe słówko "ożenić się" nie przyszło mu jeszcze do głowy. Całując ręce Potkańskiej nie pomyślał o konsekwencji pocałunków. Gniewał się na siebie i na to szczególniej, że ktoś przypomniał mu obowiązki sumienia. Dzień, dwa, później niezawodnie sam by sobie przypomniał. Upomnienie z cudzej strony odbierało tej myśli urok samodzielnego, płynącego z miłości czynu, robiło ją przymusem.
Wieczorem tego dnia Augustynowicz spotkał Wasilkiewicza.
-Wiesz, że Szwarc bywa u Potkańskiej?
-Cóż tedy?
-Kobieta rozkochana w nim szalenie. Domyśl się, co z tego wyniknie, osądź, co Szwarc powinien zrobić?
Wasilkiewicz odparł ze zwykłą rezolutnością:
-Kochać ją także.
-Tak, a dalej?
-Dalej niech sobie sami radzą.
Augustynowicz machnął ręką niecierpliwie.
-Jeszcze jedno pytanie: jak byś ty skończył z Potkańską?
-Gdybym ją kochał?
-Tak.
-Ożeniłbym się bez namysłu.
Augustynowicz zatrzymał go i z ręką na sercu począł mówić tonem głębokiego przekonania:
-Widzisz, ja Szwarcowi wiele jestem winien, a zresztą sam to wiesz najlepiej, chciałbym tedy szczerze odpłacić mu się - tak, odpłacić radą. On jest w dziwacznym położeniu... a jednak, rozumiesz, są pewne prawa uczciwości, których nie można łamać. Nie chciałbym, aby ktoś kiedyś Szwarcowi mógł powiedzieć: "Postąpiłeś nieuczciwie." Mówię otwarcie: nie chciałbym, a ty możesz tu dużo zrobić, ty masz wpływ na niego.
Lecz Wasilkiewicz, zamiast dać się przekonać, rozgniewał się.
-A ty co się w nie swoje rzeczy wtrącasz? Zostawić mu wolę, toż niedawno, jak u niej bywa. Ej, Augustynowicz, albo ty to z serca robisz? Jeśli ciebie Helena co obchodzi, to niech mnie... albo to twoje wścibstwo, ty lubisz pozować i prawić piękne słówka. Nie graj komedii! Poświęcasz się niby, tracąc mieszkanie przez ożenienie Szwarca, ale to tylko lekkomyślność. Ty sam już nie wiesz, kiedy się oszukujesz! O Szwarca się nie bój, żebyś ty był taki, nie trzeba by więcej. Co tobie do tego! Ty za grosz nie masz taktu.
-Schowaj te nauki dla siebie. Więc nie wdajesz się między nich?
-Gdyby ten nieokreślony stosunek trwać miał długo, ja pierwszy się będę starał namówić, a nareszcie zmusić Szwarca do ożenienia się z nią; ale dziś wtrącać się między nich - to głupstwo.
Augustynowicz wrócił wielce skonfundowany; poczucie prawdy jednak powiedziało mu, że Litwin ma rację i że z jego strony było to istotnie wścibstwo i chęć pozowania, nic więcej.

[powrót] [rozdz.VIII]