Henryk Sienkiewicz

"Dzwonnik"

Dlaczego nie wymieniam nazwiska miasta, którego osobliwości zwiedzałem w sierpniu zeszłego lata, to się pokaże z dalszego ciągu tego opowiadania. Tymczasem dość będzie powiedzieć, że jest to miasto leżące w granicach Królestwa Polskiego i ze wszech miar godne widzenia. Posiada ono ciekawe, kryte chodniki, czyli tak zwane podcienia przy domach na rynku, stary ratusz i jeszcze starszą wielką, omszałą katedrę z wnętrzem pełnym ciekawych zabytków i z grobowcami takich ludzi, o których znana pieśń mówi:

"Oni światu przegrażali, a choć dzisiaj w trumnie,
Przecież okiem marmurowym spoglądają dumnie."
Po przyjeździe, ponieważ mogłem zostać tylko do wieczora, począłem w gospodzie wypytywać o człowieka, który by mi mógł prędko i dokładnie miasto pokazać. Odpowiedziano mi, że o ile to chodzi o katedrę, może to uczynić najlepiej kościelny, który wcale nie jest zwykłym dziadem, ale dozorcą całej usługi miejscowej a zarazem dzwonnikiem i który służąc przy katedrze od lat czterdziestu kilku, zna ją niezgorzej od "samego księdza biskupa" i pokazuje z wielkim zamiłowaniem.
Upewniony w ten sposób w kwadrans później zapukałem do domku, który przy ogromie katedry wydawał się jakby mały grzybek, wyrosły w cieniu ogromnego dębu. Otworzył mi sam kościelny - jedyny, jak się pokazało, domku mieszkaniec i wysłuchawszy, o co idzie, zgodził się chętnie przewodniczyć mi po kościele i cmentarzu.
Był to starzec z białą jak mleko czupryną, nasuniętą na oczy i z białym obwisłym ku dołowi wąsem. Wyglądał na chodaczkowego szlachcica. Uderzyła mnie jego szczególnie delikatna, niemal młodzieńcza cera i wypukłe niebieskie oczy patrzące badawczo i nieufnie. To nieufne spojrzenie stanowiło dziwną sprzeczność z dobrotliwym, a nawet naiwnym wyrazem twarzy. Po pierwszych słowach, jakie staruszek wymówił, poznałem, że nie należy do ludności miejscowej.
-A czy pan nie z Litwy? - zapytałem.
Był widocznie przygłuchy lub udawał głuchego, żeby sobie dać czas do namysłu nad każdą odpowiedzią, gdyż przystanął, ogarnął ucho dłonią i dopiero po chwili odrzekł powolnym, przeciągłym głosem:
-Albo co?
-Bo ma pan litewski akcent.
Na to wzruszył ramionami z widocznym niezadowoleniem.
-Litewski akcent! litewski akcent! - powtórzył przerywając chwilami, jakby rozważał z osobna każde słowo. -Kto jego wie! To i tu ludzie to samo powtarzają, a jaki tam litewski akcent! Oni mówią: noga i ja mówię: noga; oni mówią: głowa i ja: głowa. No, tak czegoż ode mnie chcą? Powiadają, że przeciągam? toż wiadomo, że koroniarze sami przeciągają, a jak im to mówić, to się jeszcze śmieją.
-Ja się nie śmieję: ale poznałem, że pan Litwin, bom na Litwie dużo bywał i nawet pisałem o tych rzeczach, które się na Litwie kiedyś działy.
-To pan dobrodziej literata czy jak?
-Tak jest.
-A "jaka książka" pan o naszej Litwie napisał?
-O wojnach szwedzkich za króla Jana Kazimierza.
Twarz staruszka rozjaśniła się, jakby padł na nią promień słońca, i począł mówić prędszym już i żywszym głosem:
-Dobrodzieju! Potop - co? Znam! jakże! I aż mi teraz dziw, żem ja pana od razu nie poznał, bo ja pański "landszaft" u jednego księdza widział i nie raz, i nie dwa go oglądał. Ach, Boże ty mój miły! Toż ja z tamtych stron!... ja tam niedaleko od Laudy... Tam trafiają się jeszcze i Butrymy, i Gościewicze, i Domaszewicze, a w Pacunelach to i ja nieraz za młodu bywał.
-A Pacunelki zawsze takie ładne?
-Bywają, bywają, ale niektóre to się coś niecoś od tamtych czasów zmieniły. Ach, Boże miły! to pan napisał Potop? I pewnie nie kto inny, bom widział "landszaft". Ot i dobra godzina! Ale ja już panu za te "istorie" o naszych stronach tak pokażę kościół i wszystko, co w nim jest, jak nikomu nie pokazuję.
Weszliśmy do katedry i pokazywał mi ją rzeczywiście z całego serca, ale nie tak może dokładnie, jak przyobiecał, albowiem myśl jego uleciała widocznie w czasy młodości do gniazd rodzinnych. Zwiedziliśmy jednak kościół i zakrystię dość szczegółowo, obejrzeli obrazy w ołtarzach, stary gotycki tryptyk, renesansowe grobowce rycerzy, którzy "światu przegrażali", kielichy, monstrancje, a nawet i ornaty, spoczywające od kilku wieków w skarbcu, a następnie poszliśmy obejrzeć wieże, z których jedna była zarazem dzwonnicą mieszczącą w sobie kilkanaście większych i mniejszych dzwonów.
Zwróciłem uwagę na ich liczbę i na okazałą wielkość niektórych, co widocznie ucieszyło staruszka, albowiem rzekł:
-Ej! daleko szukać takiej drugiej dzwonnicy i takich dzwonów. One to, panie, takoż i największa moja pociecha. Nie mogę powiedzieć... tu ludzie dobrzy, spokojny kąt jest, fundusik maleńki - tu zniżył głos i obejrzał się dookoła - jest, ale z czasem to tak tęskno, że i zapłaczesz, a nie spłynie ci żałość łzami, to ci jeszcze tęskniej.
-Rozumiem, rozumiem...
-To tak, panie, jak bywało zimą po lasach w sześćdziesiątym trzecim roku. Przykryjesz się w nocy kożuchem, podścielisz się płaszczem, twardo ci, podścielisz się kożuchem, przykryjesz się płaszczem, zimno ci. I tak źle i tak niedobrze. Zawsze coś dolega! Bo, co swoje kąty, to swoje. Jużci i tu swoi. Ale inszy choć do sąsiedniego powiatu polezie, to już mu obco, a tu, panie, daleko, daleko!... Więc jak człowiek sobie pomyśli, że już nigdy w życiu nie obaczy ni tamtejszego pola, ni boru, ni chaty, ni człeka i że nie tam pod krzyżem kości jego spoczną, to jakby mu kto rękę pod żebra włożył i serce ścisnął. Nie ciśnijże ty, żalu, nie ciśnij! bo i tak lata już cisną.
-A dzwony - zapytałem - to dlaczego pańska pociecha?
-Dlatego, że głos dzwonów idzie, panie, daleko i na wszystkie strony się rozchodzi. Ludzie już go nie słyszą, a on leci i leci przez powietrze, bo takie już ma pozwolenie, żeby aż do nieba dolatywał. No, to ja tak sobie myślę, że jak zamrę, to mi zadzwonią, to Bóg miłosierny nim duszę na sąd wezwie, może jej pozwoli, żeby z tym oto głosem poleciała nad naszą Litwę i pobujała nad nią choć z dzionek, jak ta siwowronka nieboga albo ta jaskółka, co aż zza morza przylatuje. Bóg miłosierny! pozwoli choć pożegnać i przeżegnać!...
Tu umilkł, tylko wypukłe oczy zaszły mu jakby mgłą, a mnie mimo woli przyszły na pamięć stęsknione słowa Mickiewicza:
"Litwo, ojczyzno moja, ty jesteś, jak zdrowie,
Ile cię trzeba cenić, ten tylko się dowie,
Kto cię stracił..."
A potem zacząłem przypatrywać się dzwonom.
Jest w dzwonach istotnie coś więcej niż w innych martwych przedmiotach. Mają imiona, mają niemal ludzkie głosy, czują jak żywe ludzką dolę i niedolę, świecą tryumfy, opłakują żałobę, wołają na trwogę i niosą modlitwy, skargi i chwałę bożą od ziemi ku niebu.
-Czy wszystkie tu - spytałem po chwili - mają swoje imiona?
-Nie - odrzekł dzwonnik - wielkie mają, ale małe nie mają. Ten największy nazywa się Jan. I co, panie, za głos! jak jęknie, to aż wieża zadrży i wszystkie kawki i gołębie, choć od małego do niego zwyczajne, zrywają się z dachu i z załamków. Ten drugi ma na imię Andrzej, ale dziady, nie wiem dlaczego, nazywają go Bambyk. A tę małą sygnaturkę to ja sam przezwał: Terka.
-Dlaczegóż tak?
Staruszek uśmiechnął się jakby z pewnym zawstydzeniem:
-Innemu to by ja tego nie powiedział, bo to jakoś i dziwno gadać, ale panu do wszystkiego trzeba się przyznać. Z różnych ja tam pieców chleb jadał na Litwie i na Żmujdzi, więc czas jakiś to ja mieszkał w Wiłkomierzu. A była tam wtedy panna Terka Slepściówna tak cudnej urody, że chyba takiej drugiej ziemia nie nosiła. I nic jeszcze uroda, ale i głos miała, wszystko taki, że jak się odezwała, tak ty, człowieku, prosto nie wiedział, czy to skowronek zaśpiewał, czy grzeszna dusza ludzka przemówiła. Panna była z wielkiego rodu i z "funduszem", córka pana marszałka Slepścia, tak choć ja niby i szlachcic, gdzie mnie tam było do niej! Ot jakby "gwiazda" na niebie pokochał! Patrzył też ja na nią tylko z daleka jak na obrazek. Ale jakem tu po sześćdziesiątym trzecim przyjechał, a pierwszy raz tę sygnaturkę usłyszał, to mało się serce we mnie nie skręciło i wraz ja zakrzyknął: - panna Slepściówna! To i dlatego nazywał ja ją: Terka. Wszystkie one miłe duszy - te dzwony - ale ta sygnaturka najmilsza.
-A żyje jeszcze panna Slepściówna?
-Nie było kogo pytać, a jeden, któregom pytał, nie wiedział. Pewnie za mąż poszła, może żyje, może umarła, ale jeżeli żyje, to musi się także zmieniła. Czterdzieści kilka lat dodać, to już nie to!
Tu westchnął cicho i umilkł.
Na zegarze wieży uderzyła trzecia. Zeszliśmy na dół, a ponieważ staruszek nie chciał przyjąć ode mnie, jako od człowieka, który o Litwie pisał, żadnego wynagrodzenia, więc zaprosiłem go na butelkę miodu i na dalszą gawędkę do pobliskiego kupca.
Jakkolwiek Litwina zawsze łokieć nad ziemią, a dwa w ziemi, jednakże miał do mnie wyjątkowe zaufanie i z tej pogawędki dowiedziałem się wielu rzeczy. Oglądał się wprawdzie starowina dokoła, choć w salce nie było prócz nas nikogo, i chwilami zniżał głos bez żadnej potrzeby, ale wyznał mi, że nie mieszka tu pod własnym nazwiskiem, chociaż papiery ma w porządku. Niby to za sześćdziesiąty trzeci nikogo już nie pociągają, ale że w swoim czasie mocno go szukali, więc woli być ostrożnym: "kto by tam im wierzył!" - Miał on z powodu tego pożyczonego nazwiska kłopot i frasunek w swoim czasie niemały! mianowicie, gdy umarł jego rodzony wuj, który zostawił "fundusz" na Litwie. Ten wuj był człowiek mądry i "takoż" ostrożny, tak nawet ostrożny, że gdy zachorował, chciał koniecznie mieć jeszcze za życia spisany akt zejścia... "że to jak bumagi nie będą w porządku, zaraz wszystko rozdrapią". Nie można mu było żadną miarą wytłumaczyć, że aktu zejścia za życia spisywać niepodobna. Koniec końcem jednak bumagi zostawił w takim porządku, że coś tam tylko "zachwycili", ale wszystkiego rozdrapać nie mogli. Natomiast jakże trudno było potem dochodzić spadku człowiekowi, który na Litwie był skazany na śmierć i musiał ukrywać się pod zmienionym nazwiskiem gdzie indziej. Szczęściem był w Grodnie synowiec po rodzonym bracie, "Tadziuk", który cały spadek odebrał, po czym do Królestwa przyjechał i oddał uczciwie, co się należało.
-Dlatego - kończył opowiadanie staruszek - ja pana bardzo proszę, aby pan nikomu nie powiedział ani gdzie mnie pan widział, ani jak się teraz nazywam. A to by co najmniej zaraz odebrali to, co Tadziuk tu odwiózł.
-Toś pan był jednak skazany na śmierć w sześćdziesiątym trzecim? - spytałem.
-Kto za Murawiewa nie był skazany? - odpowiedział. -A ja, nim był skazany, to przed tym był już powieszony.
-Jak to?
-A tak. Jechał ja raz z Żydkiem do oddziału i z pieniędzmi, aż tu na nas napadły jakieś, panie, marudery kozackie i obu powiesili. No, szczęściem niespodzianie nadszedł pan Narbutt, kozaków rozegnali, a nas odcięli.
-I odżyłeś pan?
Spojrzał na mnie jakby ze zdziwieniem, że z ust człowieka, który pisze książki, mogło wyjść równie głupie pytanie.
-Toż gdybym nie odżył, to bym z panem teraz nie gadał!
-Prawda, prawda, ale jakże to było?
-Żydek, co miał cieńszą szyję, poszedł na tamten świat, a ja, co miał grubszą, wrócił - mówił powoli starzec. -Był też tam przy oddziale jeden młody medyk z akademii z Warszawy, który nas ratował. Ale potem, gdy już ja otrzeźwiał - jako to koroniarze zawsze ciekawi - coraz to przyleci do mnie i pyta: "Coś pan czuł? jakie wrażenie miałeś, kiedyś wisiał?" Ot mądry!... Jakie tam wrażenie!... Jeść się kce, wisieć nudno - wiadomo, nie przywykłszy.
Nie odpowiedziałem nic na tę słuszną uwagę, bo istotnie do podobnego położenia (o ile powieszenie może się nazwać położeniem) trudno przywyknąć. Starzec zaś pociągnął miodu, po czym machnął ręką i rzekł:
-Dawne to, panie, dzieje!... Nie wrócą, jak i ja tam nie wrócę.
Wówczas zacząłem mu tłumaczyć, że bądź co bądź czasy ogromnie się zmieniły i że gdyby koniecznie chciał jeszcze swoje rodzinne strony zobaczyć, to mógłby bez wielkiego niebezpieczeństwa na Litwę pojechać. Ze zdziwieniem jednak zauważyłem, że w miarę jakem mówił, twarz jego, rozweselona poprzednio pod wpływem wspomnień, a może i miodu, poczęła stopniowo mierzchnąć i gasnąć, a w końcu odbił się na niej tak ciężki smutek, że umilkłem nie rozumiejąc, co staruszka mogło tak zaboleć w moich słowach.
A on siedział czas jakiś ze spuszczoną głową.
-Czasy się zmieniły - rzekł - ale i Litwa się zmieniła.
-Mówiłeś pan jednak, że chwilami tęsknisz okrutnie?
-Bo tęsknię. I, jakom rzekł, co dzień w pacieżu Boga proszę, by duszy mojej pozwolił tam polecieć, popatrzyć, pożegnać ziemię rodzoną i przeżegnać - ale już wrócić tam w grzesznym ciele nie chcę, bo teraz bym tam więcej niż tu do dawnej Litwy tęsknił.
-Na Boga! Może i domyślam się dlaczego, ale wytłumacz mi pan to dokładniej.
Nastała chwila ciszy, jakby starzec namyślał się, jakimi słowy ma to, co czuje, wyrazić, po czym tak mówić począł:
-Powiem, panie, wszystko, jak było... Tadziuk - on i później nieraz mnie jeszcze odwiedzał i nawet niedawno tu zajechał. Ja przecie ostatni krewniak, a że tam coś po mnie zostanie, to on i na to chce mieć oko. A ja mu to chwalę, bo znaczy się: stateczny. Tak tedy, jak tu ostatni raz był - w lipcu miesiącu - tak rozgadali my się o naszych stronach i o znajomych ludziach, a w końcu pytam ja jego: A cóż, czy teraz naszemu narodowi trochę lżej? - A on na to powiada: "I jak jeszcze! - nie tylko [powiada] lżej, ale już i wojuje." Zaciekawił ja się ogromnie i znów jego zagabuję: - Z kim, Tadziuk, z kim? - I dasz pan wiarę, co on na to: "Z kimże by [powiada], jeśli nie z Polakami!" Myślałem, żem nie dosłyszał, więc pytam drugi raz, a on drugi raz powtarza: "Z Polakami!" - Dopieroż otworzył ja, mój panie "gęba", wybałuszył na niego oczy i mówię: - Tadziuk, a czy ty czasem nie masz trocha tu? - i postukał ja się w ciemię. Upał wielki był, myślałem, że mu mózgi w głowie zakipiały.
-I co panu odpowiedział?
-Dopieroż wziął prawić, jak się naród litewski rozbudził, jak Litwini nawet i w niektórych szlacheckich "okolicach" nie chcą być Polakami, jak się mowa litewska wszystko rozwija, jak drukują się po litewsku książki i gazety, jak już z kościołów niektórzy księża wypędzają polskie nabożeństwo - i tak prawie do obiadu gadał, a że gorąco było, to aż się spocił, bo mnie chciał koniecznie przekonać i nawrócić, a ja tylko słuchał i słuchał.
-A potem co?
-Potem my siedli jeść i nie mówili do siebie nic, tylko ja wszystko rozmyślał nad tym, com słyszał. Skończywszy obiad poszedł on spać, bo dwie noce jechał, a ja jeszcze rozmyślał. Dopiero wieczór, jak przyszło dzwonić, wziął ja go ze sobą na wieżę i oddzwoniwszy swoje przystępuję do niego niespodzianie i mówię: - Jakoż myślisz? dlaczego ja się bił i wisiał w sześćdziesiątym trzecim? czy nie dlatego, żeby Litwa była wolna - a? A jakby ona była wolna, czy to nie znaczy, że każdy miałby wolność być, czym chce. Tak czy nie? A kto się wtedy bił wraz ze mną? czyja się krew lała po lasach i po polach? kogo więzili, kogo zsyłali, kogo wieszali, komu zabierali, panie, majątki? - tobie? Tak ty nie śmiej wojować z tym, kto za ciebie krew lał. Budzi się, mówisz, naród litewski? to chwała Bogu! chcesz po litewsku gadać? gadaj! chcesz mieć książki, chcesz mieć szkoły i nabożeństwo? - miej. Ten, co krwi dla ciebie nie szczędził, jeszcze ci dopomoże, ale ty jego nie kąsaj, bo on razem z tobą jęczy, razem z tobą cierpi i razem z tobą o swoje się prawo upomina. A cóż ci to on - osztrafował twoje litewskie słowo, tak jak Murawiew polskie? zsyłał cię w katorgę za twoją litewską duszę? A wspomnij ty dawne czasy: kto cię ochrzcił? kto cię oświecił? kto cię Niemcu, panie, jako psu z gardła wyrwał? Ale ja ci powiem, dlaczego ty z nim dziś wojujesz. Ty z nim wojujesz dlatego, że ty jego najmniej się boisz, bo on nie ma Sybiru ni bata. Z innymi trudniej, z nim łatwiej, więc ty - hajże na niego, choć on twoja krew i twój brat! A jeśli tak, to ty i zły, i durny. Grzech takoż łatwiejszy niż każdy uczciwy uczynek...
-To tak ja gadał i gadał, panie, póki nie ustał, aż do ostatniego tchu. Ale czy nie miał racji? - jak?
-Zupełnie! i myślę, że pański Tadziuk musiał ją uznać.
-Gdzie tam uznał! Kłócili my się, kłócili, aż i pokłócili na dobre. On mi powiedział na odjezdnym: "Nie przyjeżdżajcie do nas, stryjaszku, bo byłoby ci między nami źle." A ja mu odrzekł: Jeśli tam dużo takich pohanych duchów jak ty, to i nie przyjadę.
Tu zamilkł i zakrył oczy dłonią, a potem jął mówić więcej do siebie niż do mnie:
-Ja myślał, że gdy tam jaka taka wolność nastanie, to ludzie chyba popłaczą się z radości i jeden drugiemu będzie jak anioł łzy obcierał, a tam ot! wojna. Nie!... Tak i nie wrócę!... Wolę ja tu sobie myśleć przy dzwonach o tej dawnej mojej Litwie - nieszczęśliwej i umęczonej, panie, jak ten Pan Jezus na krzyżu, ale bez złości w duszy...

* * *

Pożegnaliśmy się, albowiem wieczór się zbliżał, a że był to dzień czternasty sierpnia, wigilia Matki Boskiej Zielnej, więc "Anioł Pański" miał być uroczyście wydzwoniony. Na placu przed kościołem dużo już było mieszczan i chłopów przybyłych ze wsi okolicznych na jutrzejszy odpust i gdzieś okiem rzucił, rozkwitały jak mak kwitnący jaskrawe chustki kobiece. Wieczór był pogodny, niebo przezroczyste jakby szklane, rozpromienione na zachodzie.
I nagle w te blaski wieczorne uderzyły spiżowym hymnem dzwony. Zatrząsł wieżą i rozpłoszył gołębie wielki Jan, jęknął Andrzej Bambyk, zawtórowały inne i biły, biły, a między ich dźwięki huczne, ogromne i potężne wplatał się wysoką, czystą nutą kryształowy głos panny Slepściówny.
A gdy rozbujały się wreszcie jako łabędzie po niebie, pomyślałem, że na ich skrzydłach utęskniona dusza starego dzwonnika leci do swojej dawnej Litwy...

[powrót]